Bioodpady frakcją decydującą o sukcesie systemu?

Bioodpady, czyli odpady kuchenne i zielone ulegające biodegradacji, stanowią od kilku do kilkudziesięciu (~30%) procent masy odpadów komunalnych wytwarzanych przez gospodarstwa domowe. Oczywiście, uzależnione to jest od typu zabudowy i regionu. W gminach wiejskich udział ten wahał się od 4 procent na Podkarpaciu do 31 procent w województwie opolskim, a w gminach miejskich od 9 do 27 procent. Największy udział odnotowano w województwie lubuskim, a najniższy w dwóch województwach, tj. łódzkim i warmińsko-mazurskim. Tak przynajmniej można wyczytać w raporcie IOŚ-PIB „Bioodpady komunalne posegregowane i poddawane recyklingowi u źródła w Polsce 2024”¹. Liczby te mówią wprost jedno: żadna gmina nie ma szans domknąć ustawowych poziomów recyklingu bez skutecznego zagospodarowania tej właśnie frakcji.

A skala problemu jest dobrze widoczna na poziomie krajowym: w 2025 roku z gospodarstw domowych odebrano 14,3 mln ton odpadów komunalnych, z czego do procesów biologicznych trafiło 2041,4 tys. ton, czyli 14,3 procent całej masy.² Przeciętny Polak wytworzył w 2025 roku 382,4 kg odpadów komunalnych, o 5,5 kg więcej niż rok wcześniej i o 25,7 kg więcej niż dwa lata temu. Pokazuje to, że presja na system rośnie szybciej niż zdolność do jej absorbowania³

Za 2024 rok Polska osiągnęła ogólny poziom przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych na poziomie 42 procent, przy wymaganym celu 45 procent ⁴. Za ten rok osiągnięte wskaźniki można podejrzeć we wpisie na blogu ⁵. Skala problemu narasta z roku na rok. Jeszcze w 2021 roku trudności z recyklingiem miało 440 samorządów spośród niecałych 2,5 tys. wszystkich gmin, a za 2024 rok liczba ta wzrosła do prawie 700⁶,⁷. Ministerstwo Klimatu i Środowiska od 2020 roku nałożyło kary na 612 gmin za nieosiągnięcie wymaganych poziomów recyklingu, a wiceministra Anita Sowińska otwarcie mówi o konieczności przebudowy całego systemu gospodarowania odpadami⁸. Docelowo wiadomo, gminy muszą osiągnąć 65 procent recyklingu w 2035 roku, z rocznym przyrostem wymagań o 1 punkt procentowy od bieżącego roku, co przy obecnym tempie wygląda na, nazwijmy to, trudne do zrealizowania bez radykalnej zmiany podejścia do bioodpadów.

Kompostowanie u źródła – niewidoczna masa, która zmienia statystyki

Jednym z najważniejszych przełomów ostatnich lat jest uznanie bioodpadów kompostowanych przez mieszkańców we własnych kompostownikach przydomowych za formę recyklingu u źródła. Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy oszacował, we wspomnianym już raporcie, że mieszkaniec Polski kompostujący bioodpady kuchenne w przydomowym kompostowniku przetwarza średnio 90–97 kg tych odpadów rocznie, zależnie od zastosowanej metody badawczej⁹. Gminy dostały możliwość wliczanie tej masy do sprawozdań rocznych, co realnie podnosi wykazywany wskaźnik recyklingu bez inwestowania w nową infrastrukturę. Na efekt nie trzeba było długo czekać. Część samorządów poprawiła swój wynik za 2024 rok właśnie dzięki uwzględnieniu bioodpadów kompostowanych przez mieszkańców, choć i tak w dalszym ciągu zastanawia mnie fenomen gminy Kleszczele (zachęcam do sprawdzenia na mapce uzyskanego poziomu za 2023 i 2024 rok [⁵]). Nie mniej jednak stanowczo można stwierdzić, że promowanie kompostowania przydomowego to nie tylko działanie środowiskowe, ale wymierny instrument statystyczny i finansowy dla gminy.

Pomocna ulga kompostownikowa

Ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach nakłada na rady gmin obowiązek wprowadzenia częściowego zwolnienia z opłaty za odpady dla właścicieli domów jednorodzinnych kompostujących bioodpady w kompostowniku przydomowym. Jednak gminy różnie traktują te mechanizm. W praktyce wysokość ulgi zatem jest różna: od np. 1 zł do nawet 9-10 zł¹⁰ . Warto podkreślić, że korzystanie z ulgi wiąże się z obowiązkiem kompostowania całego strumienu bioodpadów: spożywczych, kuchennych i zielonych, a urząd ma prawo przeprowadzić kontrolę nieruchomości; w razie stwierdzenia braku kompostownika lub jego nieużywania mieszkaniec traci prawo do zwolnienia na minimum 6 miesięcy¹¹.

Problem jakości: to nie ilość, a czystość frakcji decyduje o wartości

Zbieranie dużej masy bioodpadów nie ma sensu, jeśli frakcja jest silnie zanieczyszczona. A jest to bolączka. Zanieczyszczenia w postaci zmiotek ulicznych, drobnych odpadów niebiodegradowalnych, folii czy tworzyw sztucznych powodują, że wyprodukowany kompost lub poferment nie spełnia norm jakościowych, co skutkuje brakiem możliwości zbytu i generuje dodatkowe koszty unieszkodliwienia – za Krajowe Forum Dyrektorów Zakładów Oczyszczania Miast. Z tego też względu raport „Punkt zero recyklingu w Polsce” wskazuje, że bioodpady wraz z innymi trudno zbieranymi frakcjami są jednym z głównych powodów, dla których Polska nie osiąga właściwych wskaźników recyklingu¹².

Rozwiązania systemowe

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej prowadził nabór wniosków (w okresie od 1 grudnia 2025 do 30 stycznia 2026) na budowę i modernizację instalacji przetwarzania odpadów komunalnych w ramach programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027, z budżetem 160 mln zł i dotacją do 85 procent kosztów kwalifikowalnych¹³. Realizacja za jakiś czas tej infrastruktury z pewnością pomoże, tymczasem

gdzie szukać wsparcia w zwiększaniu wskaźnika recyklingu bioodpadów

Gminy i operatorzy systemu mają dziś trzy równoległe ścieżki wsparcia. Pierwsza to narzędzie – raport Instytutu Ochrony Środowiska „Bioodpady komunalne posegregowane i poddawane recyklingowi u źródła w Polsce 2024”, udostępniony przez MKiŚ wraz ze szkoleniami dla samorządów, pozwalający formalnie wykazać masę bioodpadów kompostowanych przez mieszkańców w sprawozdaniach. Pamiętajmy jednak, że poprawa metodyki liczenia nie zastąpi realnych działań, o czym także przestrzega NIK¹⁴.

Druga to finansowanie inwestycyjne z NFOŚiGW i programu FEnIKS na budowę instalacji recyklingu organicznego, i trzecia to lokalny instrument – ulga za kompostwnik, którą każda gmina może ukształtować.

Skuteczna strategia dla gminy powinna łączyć wszystkie te elementy naraz. Żaden z tych elementów samodzielnie nie rozwiąże problemu jakości i ilości bioodpadów.