Close
Historia pewnego ropu – część I

Historia pewnego ropu – część I

Kto właściwie powinien zapłacić za opakowanie, kiedy przestaje ono być produktem, a staje się odpadem? Dziś koszt jego zebrania, przewiezienia i przygotowania do recyklingu w dużej mierze trafia do rachunku mieszkańca. Rozszerzona odpowiedzialność producenta, czyli ROP, ma odwrócić tę logikę.

Istota ROP polega na tym, że podmiot wprowadzający produkt na rynek odpowiada nie tylko za etap sprzedaży. Powinien uczestniczyć także w finansowaniu i organizowaniu zagospodarowania odpadu powstającego po użyciu produktu. Odpowiedzialność obejmuje więc całą drogę produktu, od jego zaprojektowania i wytworzenia, przez użytkowanie, aż po zbieranie, sortowanie i recykling. W ten sposób zasada „zanieczyszczający płaci” ma zostać przełożona na realny mechanizm gospodarczy.

Dobrze skonstruowany system powinien osiągać trzy cele. Po pierwsze, ograniczać koszty ponoszone przez gminy i gospodarstwa domowe. Po drugie, zwiększać ilość odpadów kierowanych do recyklingu. Po trzecie, premiować takie projektowanie opakowań, aby zużywały mniej materiału i nadawały się do ponownego wykorzystania albo łatwego przetworzenia

Obowiązujące przepisy ROP w Polsce (stan obecny)

Podstawę krajowych obowiązków opakowaniowych stanowi tzw. ustawa opakowaniowa z 13 czerwca 2013 r., wielokrotnie zmieniana. Przepisy te wdrażają wymagania dyrektywy 94/62/WE i nakładają obowiązki na przedsiębiorców, którzy wprowadzają na rynek opakowania lub produkty w opakowaniach.

Wprowadzający muszą zapewnić osiągnięcie określonych poziomów odzysku i recyklingu, liczonych w odniesieniu do masy opakowań. Mogą realizować te obowiązki samodzielnie, jednak najczęściej powierzają je komercyjnym organizacjom odzysku opakowań. Jeżeli wymagany poziom nie zostanie osiągnięty, przedsiębiorca ponosi opłatę produktową, której wysokość zależy od brakującej masy odpadów opakowaniowych.

Problem polega na tym, że realizacja ustawowego poziomu recyklingu nie oznacza sfinansowania całego systemu. Obecne wpłaty producentów nie pokrywają pełnych kosztów pojemników i worków, odbioru, transportu, sortowania, przygotowania do recyklingu oraz zagospodarowania pozostałości. Różnicę pokrywają gminy, a ostatecznie przede wszystkim mieszkańcy w opłatach za gospodarowanie odpadami komunalnymi.

Pakiet odpadowy przyjęty w 2018 r. istotnie rozszerzył wymagania wobec systemów ROP. Dyrektywa 2008/98/WE, po zmianach przyjętych w 2018 r., wskazała między innymi na konieczność jasnego przypisania zadań, ustalenia mierzalnych celów, prowadzenia sprawozdawczości i jednakowego traktowania uczestników systemu [1].

Najważniejsza zmiana dotyczy jednak finansowania. Wkład producentów powinien obejmować koszty selektywnej zbiórki, przewozu i przetwarzania odpadów, realizacji celów recyklingu, edukacji mieszkańców oraz gromadzenia i raportowania danych. Termin wdrożenia tych przepisów upłynął 5 lipca 2020 r., natomiast istniejące systemy miały zostać dostosowane najpóźniej do 5 stycznia 2023 r. [2].

Polska wprowadziła część wymaganych rozwiązań ustawą z 17 listopada 2021 r. Nowelizacja objęła między innymi cele recyklingu, definicje uczestników systemu oraz obowiązek wskazania podmiotu koordynującego. Nie powstał jednak mechanizm, który zapewniałby przejęcie przez producentów rzeczywistych kosztów obsługi odpadów opakowaniowych.

W konsekwencji formalnie mamy w Polsce ROP, ale nie jest to jeszcze system odpowiadający europejskiej zasadzie pełnej odpowiedzialności finansowej. Koszt opakowania pojawia się więc dwukrotnie. Najpierw konsument płaci za produkt, a później, jako mieszkaniec, finansuje zagospodarowanie opakowania pozostawionego po jego zużyciu.

Według danych przywołanych w pierwotnej wersji wpisu ogólny poziom recyklingu odpadów opakowaniowych w 2022 r. wyniósł około 60,4% [3]. Wynik przekraczał minimalny cel obowiązujący w tym okresie, ale nie rozwiązywał problemu kolejnych wymagań.

Do końca 2025 r. recyklingowi powinno zostać poddane co najmniej 65% masy odpadów opakowaniowych, a do końca 2030 r. co najmniej 70%. Dodatkowe poziomy określono dla poszczególnych materiałów. Szczególnym wyzwaniem pozostają opakowania z tworzyw sztucznych, dla których osiągnięcie odpowiedniej jakości selektywnej zbiórki i recyklingu jest trudniejsze niż w przypadku papieru, szkła lub metali.

Niepełne finansowanie systemu nie jest więc wyłącznie sporem o to, kto ma zapłacić. Przekłada się ono na jakość zbiórki, możliwości sortowni, rozwój instalacji recyklingowych i wiarygodność osiąganych poziomów. Z tego powodu reforma ROP jest potrzebna zarówno z perspektywy mieszkańców, jak i realizacji zobowiązań środowiskowych.

ROP funkcjonuje już w odniesieniu do kilku grup produktów, m.in. sprzętu elektrycznego, baterii, pojazdów i opakowań. W przypadku opakowań jego obecna konstrukcja nie realizuje jednak w pełni zasady „zanieczyszczający płaci”. I właśnie od tej luki zaczyna się dalsza część tej historii.

Tak więc, obecnie funkcjonujący model skutkuje luką finansową, która przekłada się na rosnące opłaty za odbiór odpadów komunalnych ponoszony przez mieszkańców. Tak to między innymi to ta fala podwyżek opłat za odbiór odpadów komunalnych w gminach.

W kolejnej części odniosę się do trwającej sagi na temat prac nad reformą ROPu. Już teraz zapraszam.

Odnośniki

[1]. Rozszerzona odpowiedzialność producenta w Polsce – Portal Ochrony Środowiska

[2]. Projekt ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych – Kancelaria Prezesa Rady Ministrów – Portal Gov.pl

[3]. 60.4% of packaging waste was recycled in 2022

Jurand Bień

dr hab. inż., prof. Politechniki Częstochowskiej, ekspert w dziedzinie gospodarki odpadami i inżynierii środowiska, obecnie pełni funkcję dziekana Wydziału Infrastruktury i Środowiska Politechniki Częstochowskiej. Specjalizuje się w systemach przetwarzania odpadów oraz wdrażaniu rozwiązań środowiskowych.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.