Historia pewnego ropu - część II - EKOlogicznie, Racjonalnie, DOświadczalnie

Historia prac nad reformą ROPu w Polsce jest przebogata. Napiszę tak, w ostatnich latach podejmowano próby uchwalenia reformy ROP wielokrotnie, lecz kończyły się one niepowodzeniem. Pierwszy projekt kompleksowych zmian pojawił się w 2019 r., kolejny w 2021–2022 r., ten – mimo konsultacji i ponad 1000 zgłoszonych uwag – utknął w martwym punkcie i nie został skierowany do dalszych prac. Kolejny z 2022 r. wychodził na przeciw wymogom unijnym i przewidywał m.in. podział strumienia odpadów opakowaniowych na konsumenckie (gospodarstwa domowe) i pozostałe, wprowadzenie dodatkowej opłaty opakowaniowej od opakowań konsumenckich oraz ustanowienie koordynatora systemu ROP (tę planowano powierzyć Instytutowi Ochrony Środowiska – PIB). Niestety, wdrożenia tego projektu też się nie doczekaliśmy. Co więcej, w pewnym momencie (bodajże 2023 r.) ministerstwo wstrzymało prace nad wdrożeniem ROP, w rezultacie przyczyniło się to do interwencji Komisji Europejskiej, o której ciut dalej.

Pierwsza część wpisu dostępna jest pod linkiem:
Historia pewnego ropu – część I – EKOlogicznie, Racjonalnie, DOświadczalnie

Najwyższa Izba Kontroli (NIK) w raporcie z marca 2025¹ oceniła negatywnie działania administracji rządowej w zakresie gospodarki odpadami, wskazując m.in., że Minister Klimatu i Środowiska nie zapewnił skutecznego przygotowania pełnej transpozycji przepisów ROP do polskiego prawa. NIK wskazała, że projekty transponujące unijne dyrektywy odpadowe były w rządzie przygotowywane ze zwłoką od 115 do nawet 411 dni po upływie terminów transpozycji.

W rezultacie tych zaniechań w lutym 2024 r. KE skierowała do Polski formalne wezwanie w związku z brakiem prawidłowego wdrożenia dyrektywy odpadowej, w szczególności przepisów dotyczących ROP². Polska otrzymała 2 miesiące na przedstawienie działań naprawczych. Za niewdrożenie grożą kary od 30 do 60 tysięcy euro dziennie³. Czy już obecnie płacimy tego niestety nie udało mi się ustalić.

Niemniej od stycznia 2025 mamy przyśpieszenie prac nad reformą ROP. Wówczas kierownictwo Ministerstwa Klimatu i Środowiska podczas konferencji prasowej resortu poinformowało, że projekt ustawy o ROP trafi do wykazu prac rządu. I rzeczywiście, w czerwcu 2025 r. opublikowano w wykazie prac Rady Ministrów projekt nowej ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (numer UC100) przygotowany przez MKiŚ⁴. Zgodnie z założeniami, rząd planuje przyjęcie tego projektu w III kwartale tego roku z terminem wejścia w życie kluczowych regulacji od 2026 r. przy uwzględnieniu okresu przejściowego dla pewnych zapisów.

Główne założenia projektu ROP

W projekcie UC100 można przeczytać o głównych założeniach systemu. Najważniejsze dotyczą:

Opłaty opakowaniowej – wprowadzający produkty w opakowaniach przeznaczonych dla gospodarstw domowych mają uiszczać nową opłatę opakowaniową od masy opakowań. Stawki opłaty określi minister klimatu w stosownym rozporządzeniu. Opłata ta ma zasilać dedykowany fundusz ROP i pokrywać koszty selektywnej zbiórki, transportu i przetwarzania odpadów opakowaniowych z gospodarstw domowych. Jednocześnie utrzymana zostanie opłata produktowa jako sankcja za niewykonanie poziomów recyklingu, choć po pełnym wdrożeniu ROP jej rola może być marginalna.
Podziału strumieni odpadów – ustawowo rozdzielone zostaną strumienie opakowań pochodzących z gospodarstw domowych (odpady komunalne) od opakowań z sektora handlowego, usług i przemysłu. Pozwoli to skupić mechanizm opłaty opakowaniowej na odpadach „konsumenckich”, które dotąd najbardziej obciążały budżety gmin.
Wprowadzenia centralnego koordynatora ROP – zasadniczą zmianą jest obecnie powierzenie Narodowemu Funduszowi Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) roli centralnej Organizacji Odpowiedzialności Producentów (tzw. PRO) zarządzającej funduszami ROP w zamkniętym obiegu finansowym. Innymi słowy, państwowy fundusz ma przejąć główne zadania w zakresie gospodarowania środkami od producentów i dystrybuowania ich na pokrycie kosztów systemu. Dodatkowo Instytut Ochrony Środowiska – PIB będzie odpowiedzialny za analizy, sprawozdawczość i nadzór merytoryczny nad systemem, a minister klimatu za nadzór ogólny i wydawanie niezbędnych zezwoleń.
Okresu przejściowego i docelowego modelu – zakłda się dwuletni okres przejściowy od momentu wejścia ustawy w życie. W tym czasie obecne organizacje odzysku opakowań (PRO działające komercyjnie) będą jeszcze funkcjonować równolegle z nowym systemem, ale stopniowo będą tracić kompetencje na rzecz systemu centralnego, co oczywiście budzi ich sprzeciw⁵. Generalnie MKIŚ planuje by po 2027 r. dotychczasowe organizacje odzysku zakończyły działalność w obecnej formie. Dalej od 1 stycznia 2028 r. system ROP dla opakowań ma działać już w pełni w nowym modelu – zniesiony zostanie wtedy obowiązek osiągania przez poszczególnych producentów indywidualnych poziomów recyklingu (zastąpi je wprowadzony system finansowania i raportowania) oraz wycofane zostaną dotychczasowe dokumenty potwierdzające recykling (DPR/EDPR) na rzecz nowych narzędzi sprawozdawczych [4]. Równocześnie ma być zniesiona opłata produktowa za opakowania (od 2028 r.) jako przestarzały mechanizm.

Trzeba zaznaczyć, że projekt wdraża wymogi unijne niezależne od finansowania, m.in. obowiązek wykorzystania surowców wtórnych w nowych opakowaniach plastikowych (recyklat w butelkach PET do 3L), osiągnięcia 90% poziomu selektywnej zbiórki butelek PET do 2029 r. (spójne działanie z systemem kaucyjnym, który ma niebawem wystartować), wprowadzenie ulg podatkowych wspierających opakowania wielokrotnego użytku i systemy ponownego napełniania opakowań (tzw. ulga opakowaniowa na inwestycje w ekoprojektowanie).

Powyższe założenia oznaczają istotną zmianę filozofii systemu. Dlaczego? Dlatego, że wcześniejsze projekty i oczekiwania rynku zakładały model bardziej partnerski przy finansowaniu systemu (taki model rekomendowali np. eksperci Krajowej Izby Gospodarczej oraz samorządy, wskazując, że jest on najefektywniejszy)⁶. Obecna propozycja MKiŚ skręca natomiast w kierunku modelu scentralizowanego i fiskalnego.

Zresztą tak jak wspomniałem wyżej, Rekopol mówi wprost, że oznacza to de facto nacjonalizację systemu – likwidację prywatnych organizacji odzysku i zastąpienie mechanizmów rynkowych centralnym sterowaniem przez państwowy fundusz [5]. W ich ocenie takie rozwiązanie wiąże się z ryzykiem, bo ustalanie wysokości opłat administracyjnie może być mniej efektywne niż konkurencja rynkowa, producenci stracą wpływ na funkcjonowanie systemu, a osiągnięcie celów środowiskowych nie będzie gwarantowane. Rekopol podaje przykład Węgier i Chorwacji, gdzie scentralizowany system ROP okazał się kosztowny i mniej skuteczny. To jedna strona. Z drugiej, samorządy popierają kierunek, w którym to publiczny fundusz dzieli środki. Związek Miast Polskich i Unia Metropolii Polskich od dawna postulowały, aby opłaty od producentów trafiały docelowo do gmin lub były przez gminy kontrolowane, gdyż to gminne systemy odbioru odpadów wymagają dofinansowania⁷. W ich opinii jedynie model oparty na ścisłej współpracy z samorządami zapewni sprawiedliwy podział środków, transparentność i efektywność w skali lokalnej.

Także jak widać, interesariusze się ścierają. Zatem pewnie ostateczny kształt projektu UC100 może jeszcze ulec zmianom. Liczmy na to, że ustawodawca nie ulegnie wpływom żadnej ze stron i wyważy między dwoma opcjami:

modelem scentralizowanym (zapewnienie kontroli i środków dla gmin),
modelem opartym na wielu organizacjach producentów (wykorzystanie mechanizmów rynkowych i odpowiedzialności branży).

Jedno jest pewne. Zegar tyka. Planowany termin wdrożenia nowego systemu (lata 2026–2027 z pełnią działania od 2028 r.) oznacza, że Polska i tak będzie około pięć lat spóźniona. Ale może lepiej być spóźnionym i zbudować coś wartego tego opóźnienia niż popełniać błędy. A przykładów wdrożenia ROP w różnych krajach jest dość sporo, jest co analizować i od kogo się uczyć.

Trzecia część to będzie taka subiektywna ocena gdzie spróbuję przyjrzeć się skutkom planowanych zmian dla jego interesariuszy. Już teraz zapraszam.