Wdrożenia rozszerzonej odpowiedzialności producenta różnią się w poszczególnych krajach UE pod względem modeli organizacyjnych, sposobu finansowania i osiąganych efektów. Poniżej, przedstawiam porównanie kluczowych cech planowanego naszego systemu z rozwiązaniami przyjętymi w Niemczech i Francji – dwóch dużych gospodarkach UE, gdzie systemy ROP dla opakowań funkcjonują od lat. Wybór tych krajów nie jest przypadkowy: są one podobne geograficznie i zasięgowo, w miarę bliskie specyfiki polskiej gospodarki. Ponadto właśnie z Niemcami Polska jest często zestawiana w opracowaniach dotyczących tego zagadnienia.
W ramach wcześniejszych wpisów z tego zagadnienia pojawiły się:
- Historia pewnego ropu – część I – EKOlogicznie, Racjonalnie, DOświadczalnie
- Historia pewnego ropu – część II – EKOlogicznie, Racjonalnie, DOświadczalnie
- Historia pewnego ropu – część III – EKOlogicznie, Racjonalnie, DOświadczalnie
Zapraszam do porównania najważniejszych aspektów i wyciągnięcia wniosku czy w dobrą stronę idziemy.
| Aspekt | Polska (stan obecny i planowany) | Niemcy | Francja |
| Model organizacyjny ROP | System w trakcie reformy. Obecnie działa kilkanaście organizacji odzysku opakowań finansowanych przez producentów, ale o ograniczonej roli – skupiają się na realizacji minimalnych poziomów recyklingu. Planowana reforma (2025) wprowadza model scentralizowany: państwowy fundusz (NFOŚiGW) będzie pełnić rolę centralnej organizacji ROP, zarządzającej opłatami opakowaniowymi od wszystkich wprowadzających. Gminy pozostaną odpowiedzialne za odbiór odpadów, ale system finansowy będzie scentralizowany (zamknięty obrót środków). Reformie towarzyszy okres przejściowy do 2028 r., po którym dotychczasowe organizacje odzysku opakowań mają zostać zlikwidowane. | System dualny – funkcjonuje od 1991 r. jako jeden z pierwszych w Europie. Istnieje wiele konkurujących organizacji odpowiedzialności producentów (DSO/PRO), wywodzących się z inicjatywy przemysłu (Der Grüne Punkt – „Zielony Punkt” – był pierwszym symbolem systemu) PRO zawierają umowy z firmami komunalnymi na odbiór i recykling opakowań pochodzących z gospodarstw domowych, tworząc równoległy do gmin system zbiórki selektywnej (tzw. żółte pojemniki/worki na opakowania). System nadzoruje centralny rejestr LUCID i regulator zapewniający, że każdy producent się zarejestrował i wnosi opłaty. Model jest prywatny, rynkowy, przy czym prawo wymusza na PRO realizację celów i raportowanie do władz. | We Francji działa wiele organizacji odpowiedzialności producenta (PRO, we Francji zwanych éco-organismes) w różnych strumieniach odpadów – łącznie jest ich kilkanaście, co czyni francuski system jednym z najbardziej rozwiniętych w Europie. W sektorze odpadów opakowaniowych przez długi czas funkcjonowała jedna dominująca organizacja Eco-Emballages (od 2017 r. działająca pod nazwą CITEO) – była to ogólnokrajowa, utworzona przez przemysł organizacja non-profit posiadająca monopol na obsługę opakowań. Obecnie, po częściowej liberalizacji rynku, funkcjonują trzy PRO w branży opakowań: Citeo, jej spółka zależna Adelphe oraz nowy konkurent Léko. Wszystkie te podmioty mają charakter prywatny (nie są państwowe) i działają non-profit. System ROP we Francji jest ściśle regulowany i monitorowany przez państwo. |
| Pokrycie kosztów | Obecnie producenci pokrywają tylko niewielką część kosztów (poprzez opłaty produktowe lub zlecanie recyklingu organizacjom odzysku); większość kosztów gospodarki odpadami opakowaniowymi ponoszą gminy i mieszkańcy w ramach płaconych opłat za odbiór odpadów. Po reformie planuje się, że producenci przejmą niemal 100% kosztów selektywnej zbiórki, transportu i recyklingu opakowań komunalnych – opłaty opakowaniowe mają pokrywać pełne „niezbędne koszty netto” systemu zgodnie z wymogami UE. W praktyce gminy byłyby refundowane z funduszu ROP za obsługę odpadów opakowaniowych. | Pełne pokrycie kosztów przez wprowadzających – producenci finansują cały system poprzez opłaty licencyjne uiszczane na rzecz wybranej organizacji PRO. Z tych środków opłacane jest zbieranie, sortowanie i odzysk/recykling odpadów opakowaniowych. W efekcie koszt zagospodarowania odpadów opakowaniowych nie obciąża budżetów gmin (mieszkańcy nie płacą za Gelber Sack w czynszu/rachunku za śmieci). System Zielonego Punktu przeznacza fundusze producentów na finansowanie recyklingu oraz wspiera władze lokalne w działaniach na rzecz redukcji odpadów. | Wysoki udział producentów w kosztach – we francuskim systemie EPR dla opakowań producenci pokrywają ok. 80% kosztów selektywnej zbiórki i recyklingu odpadów opakowaniowych z gospodarstw domowych. Środki te trafiają głównie poprzez główną organizację PRO (CITEO) do gmin (jako dofinansowanie ich systemów zbiórki). Od 2023 r. obowiązujące prawo (ustawa AGEC) zakłada stopniowe zwiększenie tego pokrycia kosztów nawet do 100% – tak, aby całe koszty netto systemu ponosili wprowadzający produkty. Dzięki temu ciężar finansowy mieszkańców został znacząco zmniejszony. W przypadku opakowań stawki tzw. opłaty recyklingowej zależą od masy i rodzaju materiału opakowania oraz jego wpływu na środowisko (np. łatwości recyklingu czy użycia materiałów z recyklingu). Francja jest liderem we wdrażaniu ekomodulacji tych opłat. |
| Efektywność i poziomy recyklingu | System polski do tej pory osiągał wymagane minimum z niewielkim zapasem – oficjalny ogólny poziom recyklingu opakowań wyniósł 55,5% w 2020 r. i ok. 60,4% w 2022 r. (według najnowszych danych IOŚ-PIB). Jest to blisko unijnego celu 65% (2025), ale istnieją wątpliwości co do jakości tych wyników – NIK wykrył nieprawidłowości w monitorowaniu odpadów opakowaniowych i zawyżanie statystyk recyklingu w poprzednich latach. W praktyce dużą część masy opakowań poddanych recykllingowi stanowi papier i tektura, podczas gdy np. recykling tworzywa opakowaniowego jest niski (40–46%) Ograniczone finansowanie przekładało się na braki w infrastrukturze i słabszą selektywną zbiórkę. Oczekuje się, że wdrożenie ROP poprawi wskaźniki (cel recyklingu opakowań dla Polski to 65% w 2025 i 70% w 2030) | Bardzo wysokie poziomy recyklingu opakowań – Niemcy od lat należą do liderów UE. Już przed reformą prawa opakowaniowego (VerpackG z 2019 r.) wskaźniki były imponujące: w 2019 r. zebrano do recyklingu ponad 94% wszystkich opakowań wprowadzonych na rynek, z czego ponad 71% rzeczywiście poddano recyklingowi (reszta to odpady opakowaniowe odzyskane energetycznie). System Zielonego Punktu przyczynił się też do zmniejszenia ilości odpadów opakowaniowych na mieszkańca – ok. 47 kg rocznie, podczas gdy średnia UE to 63 kg. Mimo tych sukcesów, w ostatnich latach pojawiają się wyzwania: ok. 34% zebranych plastikowych odpadów opakowaniowych Niemcy eksportują za granicę do recyklingu, co budzi obawy o faktyczną kontrolę nad procesem. Ponadto mnożenie się wielu podmiotów (PRO) rodzi koszty transakcyjne – wskazuje się na fragmentację systemu jako powód malejącej dynamiki wzrostu efektywności. Niemniej system niemiecki wciąż przekracza wszystkie unijne cele recyklingu. | Wysoka skuteczność systemu – Francja osiąga obecnie ok. 68% recyklingu opakowań (dane za 2020 r.), co plasuje ją powyżej średniej UE. Kraj ten zbudował gęstą sieć infrastruktury recyklingowej i prowadzi intensywne kampanie edukacyjne, skutkujące wysoką świadomością ekologiczną społeczeństwa. System opiera się na jednym głównym podmiocie PRO (CITEO) dla opakowań komunalnych, działającym non-profit z udziałem przemysłu i władz. Współpraca z samorządami jest ścisła – gminy zbierają odpady, a PRO refunduje im koszty i organizuje zagospodarowanie surowców wtórnych. Francja aktywnie rozwija eko-modulację opłat – stawki dla producentów są zróżnicowane w zależności od np. użycia materiałów łatwo lub trudniej recyklowalnych, dodawania elementów utrudniających recykling (np. metalizowane folie) itp., co motywuje firmy do proekologicznych zmian. Nowe przepisy (pakiet Anti-Gaspillage, PPWR na poziomie UE) kładą nacisk na ponowne użycie opakowań i dalszą poprawę efektywności. System francuski jest często wskazywany jako przykład zrównoważenia interesów producentów, samorządów i środowiska – mimo że przedsiębiorcy ponoszą znaczące koszty, reguły są jasno określone, a środki efektywnie wykorzystywane na zwiększanie recyklingu. |
Odnośniki
- Recent Advances in Extended Producer Responsibility Initiatives for Plastic Waste Management in Germany and UK – PMC
- Jaki system Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta?
- Eunomia report template
- Rozszerzona odpowiedzialność producenta w Polsce – Portal Ochrony Środowiska
- EPR Briefing- ENG designed FINAL
- EPR: Rozszerzona odpowiedzialność producenta w internetowym handlu cross-border – przewodnik 2025 • Blog Global24
- 60.4% of packaging waste was recycled in 2022
- Porażka w gospodarowaniu odpadami – Polska może nie wywiązać się z unijnych zobowiązań – Najwyższa Izba Kontroli
- Projekt ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych – Kancelaria Prezesa Rady Ministrów – Portal Gov.pl
