Wskaźnik recyklingu w gminach – problem systemowy nadal pozostaje

Wskaźnik osiągniętego poziomu przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych jest jednym z najważniejszych mierników skuteczności gminnego systemu gospodarki odpadami. To wskaźnik, od którego zależy ocena organizacji systemu, jakość selektywnej zbiórki, efektywność instalacji komunalnych, poziom edukacji mieszkańców, a także realne ryzyko sankcji finansowych.

Ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (art. 3b ust. 1 u.c.p.g.) wprowadza coroczną ścieżkę wzrostu wymaganego poziomu przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych. Wymagany poziom wynosił co najmniej 35% wagowo za 2023 r. oraz 45% wagowo za 2024 r. [1]

Rok 2023

Mamy:

• 1298 gmin (52,4%) spełniło wymóg ≥ 35%
• 1177 gmin (47,6%) wymogu tego nie spełniły

Średni poziom w 2023 roku wyniósł 36,74%, a mediana 36,47%. Oznacza to, że „środek” rozkładu ledwo ocierał się o próg ustawowy. Minimum wyniosło 4,72%, maksimum 88,19%.

Rok 2024

Tym razem

• 1548 gmin (62,6%) spełniło wymóg ≥ 45%
• 926 gmin (37,4%) wymogu 45% nie spełniło

Pod względem kryterium zeszłorocznego

• 2018 gmin (81,6%) osiągnęło poziom ≥35%

Średni poziom wzrósł do 45,19%, a mediana do 46,16% co oznacza, że „środek” rozkładu z trudem przekracza nowy próg ustawowy.

Histogram wyraźnie pokazuje, że cały rozkład przesunął się w prawo. Gminy poprawiły wyniki. Mimo to koncentracja wartości wokół progu 45% oznacza, że setki gmin znalazły się po złej (lewej) stronie wymaganego poziomu. Jednak system jako całość poprawił wynik, mimo że ustawowy próg wzrósł o 10 punktów procentowych.

Porównując dane między latami największą poprawę wartości wskaźnika odnotowano w 1733 gminach. Pogorszenie wystąpiło w 334 gminach, a w 3 przypadkach wynik pozostał bez zmian. Szczególnie istotne jest to, że 493 gminy przeszły z grupy niespełniającej wymogu w 2023 r. do grupy spełniającej wymóg w 2024 r. Jednocześnie 243 gminy, mimo że w 2023 r. spełniały wymagania, w 2024 r. spadły poniżej progu 45%.

Wśród gmin o największej poprawie znalazły się między innymi: Gmina Kleszczele, wzrost z 28,16% do 94,39%, Gmina Dubicze Cerkiewne, wzrost z 20,10% do 85,41%, Gmina Polanka Wielka, wzrost z 28,07% do 81,72%, Gmina Stara Kamienica, wzrost z 24,09% do 75,71%, oraz Gmina Bolesław, wzrost z 28,92% do 80,51%.

Tak duże wzrosty wymagają jednak ostrożnej interpretacji. Mogą świadczyć o rzeczywistej poprawie selektywnej zbiórki i rozliczeń z instalacjami, ale mogą też wynikać ze zmiany  metody obliczeniowej, nowe PSZOK-i, włączenie frakcji BIO do obliczeń lub zmiana umów z instalacjami. 

Zróżnicowanie regionalne

Zróżnicowanie geograficzne jest bardzo wyraźne. Najlepiej w 2024 r. wypadają województwa: świętokrzyskie, gdzie wymóg spełniło około 98% gmin, lubelskie (około 91,5%) oraz małopolskie (około 91,2%). Najsłabiej wypadają: warmińsko-mazurskie (około 22,4%), lubuskie (około 24,4%) oraz opolskie (około 39,4%).

Wskaźnik poziomu przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych w gminach.

Wnioski

Progres jest realny, ale niewystarczający. Wzrost średniego poziomu z 36,74% (2023) do 45,19% (2024) to dowód na to, że system selektywnej zbiórki w Polsce działa i się poprawia. Jednak tempo wzrostu nie nadąża za tempem wymagań ustawowych.

Luka strukturalna między gminami wiejskimi a miejskimi jest znacząca. Wiele małych gmin wiejskich, zwłaszcza w województwach lubuskim i warmińsko-mazurskim, nie posiada infrastruktury (PSZOK, systemy bioodpadów, edukacja mieszkańców) zdolnej do szybkiej poprawy wskaźników.

Problem ma także wymiar finansowy. Nieosiągnięcie wymaganych poziomów recyklingu może skutkować karami pieniężnymi dla gmin. Jednocześnie Ministerstwo Klimatu i Środowiska zapowiedziało działania łagodzące, w tym propozycję złagodzenia ewentualnych kar za lata 2024 i 2025 oraz zmianę ścieżki poziomów recyklingu na kolejne lata. Według informacji z marca 2026 r. resort przewidywał m.in. poziom 50% dla 2025 r., proporcjonalne dostosowanie wartości dla lat 2026-2029 oraz pozostawienie celów od 2030 r. bez zmian.

Nie zmienia to jednak podstawowego faktu: samo łagodzenie kar nie rozwiąże problemu. Gminy powinny działać w trzech obszarach: poprawić jakość selektywnej zbiórki u źródła, uporządkować dane i sprawozdawczość oraz wymagać od instalacji pełnej informacji o masach faktycznie przekazanych do recyklingu.

Kluczowe znaczenie ma bioodpadowa frakcja komunalna, papier, metale, tworzywa sztuczne i szkło. Bez wysokiej jakości selektywnej zbiórki tych frakcji osiąganie kolejnych progów będzie coraz trudniejsze.

Odnośniki

[1]. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 26 lutego 2024 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach

[2]. BDO